• GİRİŞ

4458 sayılı Gümrük Kanununun transit rejimine aykırı fiilleri ve yaptırımını düzenlediği 235/5. maddesinde ve antrepo rejimine aykırı fiilleri ve yaptırımını düzenlediği  236/5. maddesinde bu rejimlere konu olan serbest dolaşımda bulunmayan eşya ile ilgili olarak; “belirgin bir şekilde farklı cinste eşya” kavramına yer verilmiştir. Kanunun bu maddeleri ile transit rejimi ve antrepo rejiminin kötüye kullanılarak Devletin gümrük vergi kaybının önüne geçilmesi amacı yanında, ülkeye ithali  lisansa, şarta, izne, kısıntıya veya belli kuruluşların vereceği uygunluk ve yeterlilik belgesine tabi olan eşyanın bu prosedür izlenmeden girişinin önüne geçilmesi de amaçlanmıştır. Ancak bu yapılırken yasal ithalatında engellenmemesi zorlaştırılmaması ve hak edilmeyen mağduriyetlere yol açılmaması için özellikle bu kavramın doğru anlaşılması ve gümrük idarelerince doğru uygulanması gerekli görülmektedir. Biz, bu yazımızda yürürlükteki yasal düzenlemelere göre bu kavrama değinmeye çalışacağız.

• GÜMRÜK KANUNU VE YÖNETMELİĞİNE GÖRE “BELİRGİN BİR ŞEKİLDE FARKLI CİNSTE EŞYA” KAVRAMI VE KULLANILDIĞI REJİMLER

Gümrük Kanununun 235/5 inci maddesine göre;” 

Türkiye Gümrük Bölgesine getirilen ve varış gümrük idaresine karayolu ile sevk edilmek üzere transit rejimine konu edilen serbest dolaşımda olmayan eşyanın, yapılan kontrol veya muayene sonucunda, beyan edilenden belirgin bir şekilde farklı cinste olduğunun tahlil, teknik inceleme ve araştırmaya gerek olmaksızın tespiti hâlinde fiilin niteliğine göre bu fıkranın (a) ve (b) bentlerine, transit rejimine konu edilen serbest dolaşımda olmayan eşyanın, hareket gümrük idaresinden sevk edilmesinden sonra varış gümrük idaresine varışından önce ya da varış gümrük idaresinde yapılan kontrolü veya muayenesi sonucunda beyana göre eksiklik veya fazlalık tespit edilmesi hâlinde fiilin niteliğine göre bu fıkranın (c) veya (d) bentleri uyarınca işlem yapılır. Bu fıkranın (c) ve (d) bentleri kapsamında değerlendirilemeyecek eksiklik ve fazlalık durumları ile bu durumların tespitine ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir.

1. a) Farklı çıkan eşyanın gümrük vergileri toplamının beyan edilen eşyanın gümrük vergileri toplamından fazla olması durumunda farklı çıkan eşyaya ilişkin gümrük vergilerinin iki katı idari para cezası verilir.
2. b) Farklı çıkan eşyanın beyan edilen eşyadan farklı şekilde, ithalinin lisansa, şarta, izne, kısıntıya veya belli kuruluşların vereceği uygunluk veya yeterlilik belgesine tabi olması durumunda farklı çıkan eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katı idari para cezası verilir.
3. c) Beyana göre eksik olduğunun tespit edilmesi hâlinde, eksik çıkan eşyaya ilişkin gümrük vergilerinin alınmasının yanı sıra eşyanın gümrük vergilerinin iki katı idari para cezası verilir.
4. d) Beyana göre fazla olduğunun tespit edilmesi hâlinde, fazla çıkan eşyanın gümrük vergileri kadar idari para cezası verilir ve fazla çıkan eşya 177 ila 180 inci maddehükümlerine göre tasfiyeye tabi tutulur.”

Gümrük Kanununun 236/5. Maddesine göre; 

5. Eşyanın gümrük antrepo rejimine tabi tutulmasına ilişkin beyanının kontrolü veya muayenesi neticesinde antrepo beyannamesinde beyan edilenden belirgin bir şekilde farklı cinste eşya olduğunun tahlil, teknik inceleme ve araştırmaya gerek olmaksızın tespiti hâlinde;

1. a) Farklı çıkan eşyanın gümrük vergileri toplamının beyan edilen eşyanın gümrük vergileri toplamından fazla olması durumunda farklı çıkan eşyaya ilişkin gümrük vergilerinin iki katı idari para cezası verilir.
2. b) Farklı çıkan eşyanın beyan edilen eşyadan farklı şekilde, ithalinin lisansa, şarta, izne, kısıntıya veya belli kuruluşların vereceği uygunluk veya yeterlilik belgesine tabi olması durumunda farklı çıkan eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katı idari para cezası verilir.”

Gümrük Yönetmeliğinin 243 üncü maddesine göre;”Türkiye Gümrük Bölgesine getirilen ve varış gümrük idaresine karayolu ile sevk edilmek üzere transit rejimine konu edilen serbest dolaşımda olmayan eşyanın, giriş gümrük idaresinde yapılan kontrol veya muayene sonucunda, beyan edilenden belirgin bir şekilde farklı cinste olduğunun tahlil, teknik inceleme ve araştırmaya gerek olmaksızın tespiti hâlinde fiilin niteliğine göre Kanunun 235 inci maddesinin beşinci fıkrasının (a) veya (b) bentleri uyarınca idari para cezasının uygulanmasını müteakip eşyanın sevkine izin verilir.

Gümrük Yönetmeliğinin 328 inci maddesi 2 inci fıkrasına göre; “ Kanunun 236 ncı maddesinin beşinci fıkrasının uygulanması bakımından, gümrük antrepo rejimine tabi tutulan eşyanın kontrolü neticesinde beyan edilenden açıkça farklı olduğu tahlil, teknik inceleme ve araştırmaya gerek olmaksızın kolayca anlaşılabilen ve gümrük vergileri ve/veya ticaret politikası önlemleri açısından farklılık oluşturan eşya, belirgin bir şekilde farklı cinste eşya olarak kabul edilir.

Gerek Gümrük Kanununun gerekse Gümrük Yönetmeliğinin bu düzenlemelerinden; “belirgin bir şekilde farklı cinste eşya” kavramının; Gümrük Kanununun transit ve antrepo rejimlerine konu olan eşya için kullanıldığı ve bu rejime aykırı gümrük kabahatlerinin uygulanmasında belirleyici temel kavram olduğu görülmektedir.

• BEYAN EDİLEN EŞYANIN; BELİRGİN BİR ŞEKİLDE FARKLI CİNSTE OLDUĞU NASIL TESPİT EDİLECEKTİR?

Her ne kadar Gümrük Kanunu ve Yönetmeliğinde belirgin bir şekilde farklı cinste eşya olarak; tahlil, teknik inceleme ve araştırmaya gerek olmaksızın ilk başta açıkça farklı olduğu anlaşılan eşya tanımına yer verilmiş olsa da, uygulamada tereddütler ve farklılıklar olduğunun görülmesi üzerine Gümrükler Genel Müdürlüğünce bu tanıma açıklık getirmek üzere 2013/23 sayılı Genelge yayınlanmıştır.

Bu Genelge incelendiğinde, beyan edilen eşyanın belirgin bir şekilde farklı cinste eşya olduğu değerlendirmesi yapılırken;

• Sadece GTİP’nun farklı olması ölçü kabul edilmeyecektir.
• Transit Evrakı(Transit Refakat Belgesi, TIR Karnesi) veya Antrepo beyannamesinde kayıtlı eşya beyanı yanında, bunlara ekli belgelerde mutlaka dikkate alınmalıdır.
• Türkiye Gümrük Bölgesi dışında düzenlenen transite ilişkin belgede; ev mobilyası, kırtasiye malzemesi gibi genel ibareler olması halinde eşyanın bu mahiyette olup olmadığı sunulan diğer belgelerle birlikte değerlendirilmelidir.
• Eşyanın demonte olup olmadığında tereddüt varsa sunulan belgeler dikkate alınmalıdır.
• Birden fazla araçla taşınan komple tesise ilişkin beyanlarda komple tesis bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
• Eşyanın beyana ilişkin evraka ve ekli belgelere göre ilk başta belirgin bir şekilde farklı olduğunun anlaşılması gerekir. Örnek; elektronik eşya diye beyan edilen eşyanın sigara veya alkollü içki çıkması vb.
• Eşyanın tahlil, teknik inceleme, araştırma yapılmadan belirgin bir şekilde farklı olduğunun ilk muayene ve kontrolde anlaşılması gerekir.

Eşyaya ilişkin bu değerlendirme yanında; Gümrük Kanununun 235/5 ve 236/5 inci maddelerinin uygulanabilmesi için;

-Ya beyan edilen eşya ile tespit edilen eşya arasında gümrük vergileri farkının bulunması,

-Ya da farklı çıkan eşyanın; ithalinin lisansa, şarta, izne, kısıntıya veya belli kuruluşların vereceği uygunluk veya yeterlilik belgesine tabi olması gerekir.

Eşya da her iki durumun varlığı halinde sadece en ağır ceza gerektiren maddeye göre işlem yapılacaktır.

• SONUÇ

Gümrük Kanununun 235/5 ve 236/5 maddelerine yönelik Gümrük idarelerince uygulama yapılırken;

-Transit ve Antrepo rejimlerinin gümrük idaresinin gözetim ve denetiminde yürütülen nihai değil ara rejimler olduğu, eşyanın GTİP tespitinin esas itibariyle Serbest Dolaşıma Giriş Rejimi sırasında yapılacağı,

–Bu kanun maddelerinde kast edilen -belirgin bir şekilde farklı cinste eşya- kavramının esas itibariyle; giysi dendiği halde elektronik eşya çıkması, mobilya dendiği halde, oto yedek parçası çıkması, karbonat dendiği halde sigara çıkması vb. açıkça hiçbir tahlil, teknik inceleme ve araştırma gerektirmeyen durumlara münhasır olduğu,

-Eşya cinsinde belirgin fark olmayan durumların bu maddeler kapsamında değerlendirilmemesi gerektiği(Örnek; seramik kupa beyan edilen eşyanın kahve fincanı çıkması gibi),

-Eşyanın cinsini ve GTİP’nu doğru olarak belirlemek için; tahlil, teknik inceleme ve araştırma yapılması gerekiyor ise, bu durumlarda kanunun 235/5 ve 236/5. Maddelerine göre uygulama yapılamayacağı,

-Yapılan beyanın beyannameye eklenmesi gereken belgelerle birlikte bir bütün oluşturduğu, sadece transit veya antrepo rejim beyannamesi dikkate alınarak işlem yapılmasının kanuna uygun olmadığı,

-Kanunun 235/5 ve 236/5. Maddelerinde düzenlenen fiillerin gümrük kabahati ve cezalarının çok ağır olduğu bu nedenle beyanda bulunan yükümlülerin en azından taksir derecesinde kusurlu olmalarının mutlaka dikkate alınması gerektiği,

Gümrük idarelerinin uygulamalarında göz önünde bulundurulduğunda; bu konuda hukuka uygun ve ülke menfaatine işlemler yapılacağını, aksi halde haksız mağduriyetler ve yargı yoluna başvurma gibi yollara gidilmesine sebebiyet verileceğini belirtmek istiyoruz.

İZMİR, 17.06.2026